Cảnh giác chiêu trò “xả kho cuối năm”

Những lời mời gọi ngọt như mía lùi...

Những ngày cận Tết, chỉ cần lướt qua mạng xã hội vài phút, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp hàng trăm lời chào mời “xả kho cuối năm”, “thanh lý nghỉ Tết”, “giá rẻ chưa từng có”. Từ bánh kẹo, mứt Tết, thực phẩm chế biến sẵn đến mỹ phẩm, rượu ngoại, thực phẩm chức năng, tất cả đều được gắn mác “hàng chuẩn”, “hàng công ty”, “mua càng nhiều càng rẻ”. Những cụm từ quen thuộc được lặp đi lặp lại như một công thức, đánh trúng tâm lý muốn mua nhanh, mua rẻ của người tiêu dùng trong những ngày giáp Tết.

Thị trường mua sắm trực tuyến vì thế nóng lên từng ngày. Trên các nền tảng mạng xã hội, không khó để bắt gặp những phiên livestream kéo dài hàng giờ, nơi người bán liên tục chốt đơn, xả kho, đếm ngược số lượng còn lại. Các hội nhóm bán hàng Tết với hàng chục nghìn thành viên hoạt động sôi nổi, tạo cảm giác nhộn nhịp chẳng khác nào một khu chợ Tết thu nhỏ. Người mua liên tục để lại bình luận, chuyển khoản trong vội vã, sợ hết hàng hoặc lỡ giá tốt.

Thế nhưng, phía sau không khí mua bán tưởng như sôi động ấy là một thực tế đáng lo ngại khi hàng Tết trôi nổi đang âm thầm len lỏi vào từng bữa ăn, từng giỏ quà biếu của người dân, bằng con đường nhanh nhất và ít bị kiểm soát nhất.

Khác với các khu chợ truyền thống hay hệ thống siêu thị có địa chỉ rõ ràng, chợ Tết online tồn tại không biển hiệu, không bảng giá niêm yết, không thông tin pháp lý cụ thể. Người bán không cần mặt bằng, không cần treo biển kinh doanh, thậm chí không cần công khai tên thật. Chỉ với vài tấm ảnh sản phẩm, đôi dòng mô tả ngắn gọn và những câu quảng cáo bắt tai, một tài khoản cá nhân cũng có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn người mua trong thời gian ngắn.

Trong vai người tiêu dùng, phóng viên thử liên hệ một số tài khoản bán bánh kẹo, thực phẩm Tết được quảng cáo “xả kho cuối năm” trên mạng xã hội. Tài khoản T.H.L. shop khẳng định hàng hóa lấy trực tiếp từ kho công ty, cuối năm dọn kho nên giá mới rẻ. Tuy nhiên, khi được hỏi về hóa đơn hay giấy tờ chứng minh nguồn gốc, người bán chỉ trả lời ngắn gọn rằng hàng xả nên không có hóa đơn lẻ.

Tương tự, tài khoản M.N.T. Foods quảng cáo các loại mứt, hạt khô với lời cam kết hàng chuẩn, bán bao năm nay. Khi phóng viên đề nghị cung cấp thông tin về đơn vị sản xuất hoặc chứng nhận an toàn thực phẩm, người bán lập tức chuyển hướng câu chuyện, liên tục thúc giục chốt nhanh kẻo hết hàng.

Ở một tài khoản khác mang tên H.P.Q. Mart, người bán khẳng định chắc chắn hàng công ty tuồn ra nên rẻ hơn thị trường khoảng 30-40%. Tuy nhiên, khi phóng viên đề cập đến việc cần hóa đơn để làm quà biếu, tài khoản này không trả lời trực tiếp mà chỉ nhắn lại rằng hàng sale sâu thì không có giấy tờ, lấy thì lấy nhanh.

Đáng chú ý, trong quá trình trao đổi, khi các câu hỏi đi sâu vào nguồn gốc, hạn sử dụng hoặc giấy tờ pháp lý, phần lớn người bán đều có xu hướng né tránh hoặc chấm dứt cuộc trò chuyện. Có trường hợp sau vài tin nhắn trao đổi, tài khoản bất ngờ ngừng phản hồi, thậm chí xóa bài đăng quảng cáo chỉ sau ít giờ.

Những phản ứng này cho thấy phía sau các lời rao xả kho cuối năm tưởng như minh bạch vẫn tồn tại không ít khoảng mờ về nguồn gốc hàng hóa. Người mua, nếu không đủ tỉnh táo, rất dễ bị cuốn vào tâm lý giá rẻ và quyết định mua hàng chỉ dựa trên lời khẳng định một chiều của người bán.

Phần lớn sản phẩm chỉ được chụp ảnh bên ngoài bao bì, không thể hiện rõ hạn sử dụng, nhãn phụ tiếng Việt hay thông tin đơn vị nhập khẩu. Khi người mua đề nghị chụp cận cảnh tem nhãn, nhiều tài khoản né tránh hoặc thẳng thắn cho biết xả kho nên không nhận đổi trả, hàng sale sâu không bảo hành.

Ở chiều ngược lại, không ít người tiêu dùng thừa nhận mua hàng trong tâm thế mua cho tiện, chấp nhận rủi ro để đổi lấy sự nhanh gọn. Chị Lê Thị Thoa (phường Hà Đông, Hà Nội) cho biết: “Cuối năm bận rộn, thấy người ta bán sẵn trên mạng thì mua luôn cho nhanh. Thấy rẻ thì mua, còn chất lượng thật ra cũng khó kiểm chứng, chủ yếu là tin người bán”.

Tương tự, anh Phạm Văn Mừng, phường Thanh Xuân, Hà Nội chia sẻ rằng mua đồ Tết online giờ gần như thành thói quen. Thấy nhiều người đặt thì mình cũng đặt theo, nghĩ Tết ai cũng mua vậy nên chắc không đến mức nào.

Chính tâm lý mua cho tiện và mua theo số đông ấy khiến không ít người tiêu dùng dần hạ thấp cảnh giác. Khi phát sinh sự cố như hàng không đúng quảng cáo, chất lượng kém hoặc có dấu hiệu hư hỏng, phần lớn người mua chọn cách im lặng bỏ qua vì cho rằng không đáng để khiếu nại, mất thời gian vì giá trị mỗi đơn hàng thường không lớn.

Trong khi đó, người bán gần như không chịu bất kỳ ràng buộc trách nhiệm nào nếu hàng hóa không đảm bảo chất lượng. Việc không có hóa đơn, không thông tin pháp lý cụ thể khiến quyền lợi người tiêu dùng bị đẩy về thế yếu, còn rủi ro hoàn toàn do người mua gánh chịu.

Sự tiện lợi của mua sắm online, cộng với tâm lý mua sớm cho yên tâm, đã khiến không ít người dễ dàng bỏ qua những dấu hiệu bất thường. Cũng từ đó, chợ Tết online, nơi không biển hiệu, không kiểm định, không ai đứng ra chịu trách nhiệm, trở thành mảnh đất màu mỡ để hàng hóa trôi nổi lặng lẽ theo từng đơn hàng chuyển phát, âm thầm đi thẳng vào đời sống người tiêu dùng dịp cuối năm.

Hàng rẻ tràn mạng và những rủi ro âm thầm bủa vây

Những diễn biến ghi nhận từ “chợ Tết online” cho thấy, hàng trôi nổi dịp cuối năm không còn là hiện tượng riêng lẻ mà đã hình thành một dòng chảy tiêu thụ khá phổ biến. Phần lớn hàng hóa được gắn mác “xả kho cuối năm” là các sản phẩm tồn đọng dài ngày, cận hạn sử dụng, lỗi bao bì hoặc không đủ điều kiện đưa vào hệ thống phân phối chính thống. Không ít trường hợp, hàng giả, hàng nhái được trà trộn tinh vi, lợi dụng tâm lý mua sắm gấp gáp để tiêu thụ nhanh.

Một tiểu thương từng kinh doanh online thừa nhận: “Cận Tết là thời điểm dễ bán nhất. Người mua thường không soi kỹ, chỉ cần thấy rẻ và giao nhanh là chốt đơn. Bán xong vài ngày là nghỉ, sau Tết có khi đổi luôn tài khoản khác”. Cách thức buôn bán này khiến việc truy xuất nguồn gốc và xác định trách nhiệm gần như bất khả thi.

Đáng lo ngại hơn cả là nhóm hàng thực phẩm như giò chả, bánh mứt, hạt khô, đồ chế biến sẵn. Với đặc thù tiêu thụ tập trung trong thời gian ngắn, nhiều sản phẩm không đảm bảo điều kiện bảo quản nhưng vẫn được quảng cáo là “hàng nhà làm”, “đặc sản quê”, “không chất bảo quản”, đánh trúng tâm lý chuộng đồ truyền thống của người tiêu dùng.

Chia sẻ về vấn đề này, đại diện Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế từng cảnh báo, thực phẩm không rõ nguồn gốc, không có hồ sơ công bố hoặc được mua bán trôi nổi trên môi trường mạng tiềm ẩn nhiều rủi ro do không kiểm soát được điều kiện sản xuất, bảo quản và vận chuyển. Đặc biệt, trong dịp Tết, khi nhu cầu ăn uống tăng cao, nguy cơ mất an toàn thực phẩm càng lớn nếu người dân chủ quan hoặc ham rẻ.

Không chỉ dừng lại ở cảnh báo từ cơ quan chuyên môn, các cơ quan quản lý tại Hà Nội cũng nhìn nhận đây là vấn đề đáng lo ngại trong cao điểm cuối năm. Việc mua bán hàng hóa qua mạng xã hội khiến công tác kiểm soát gặp nhiều khó khăn do giao dịch diễn ra nhanh, phân tán, người bán có thể dễ dàng thay đổi thông tin hoặc ngừng hoạt động sau cao điểm Tết.

Thực tế cho thấy, trong khi các doanh nghiệp và cửa hàng chính thống phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về nguồn gốc xuất xứ, kiểm định chất lượng và hóa đơn chứng từ, thì hoạt động bán hàng online cá nhân lại tồn tại nhiều kẽ hở quản lý. Sự chênh lệch này vô tình tạo ra “khoảng trống” để hàng kém chất lượng len lỏi vào thị trường, đặc biệt trong bối cảnh người tiêu dùng có xu hướng mua sắm theo cảm xúc và tin vào quảng cáo hơn là kiểm chứng thông tin.

Cuối năm, thị trường mua sắm bước vào mùa khuyến mại dày đặc. Từ cửa hàng truyền thống đến sàn thương mại điện tử, hàng loạt biển hiệu “giảm giá sốc”, “ưu đãi duy nhất hôm nay”, “xả kho cuối năm” được tung ra liên tục. Tuy nhiên, phía sau cơn mưa khuyến mại là không ít chiêu trò tinh vi.

Một trong những thủ thuật phổ biến là nâng giá niêm yết trước, sau đó giảm sâu để tạo cảm giác “mua hời”. Bên cạnh đó là chiêu tạo khan hiếm giả với các thông báo như “chỉ còn vài sản phẩm”, “sắp hết hàng”, “nhiều người đang xem”, khiến người tiêu dùng rơi vào trạng thái sợ bỏ lỡ và đưa ra quyết định vội vàng.

Thực tế ghi nhận nhiều trường hợp hàng hóa nhận về không đúng quảng cáo: hình ảnh khác xa thực tế, chất liệu kém, kích thước sai lệch, thậm chí thiếu nhãn mác, không đạt tiêu chuẩn kỹ thuật. Với một số nhóm hàng như mỹ phẩm, đồ điện tử, đồ dùng trẻ em, rủi ro không chỉ dừng ở thiệt hại kinh tế mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Trước thực trạng đó, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công thương cho rằng thị trường mua sắm dịp cuối năm đang xuất hiện nhiều hình thức khuyến mại thiếu minh bạch. Thực tế vẫn tồn tại tình trạng nâng giá niêm yết trước rồi mới giảm sâu, tạo cảm giác “mua hời” cho người tiêu dùng, trong khi giá trị thực của sản phẩm không thay đổi. Bên cạnh đó, không ít gian hàng còn sử dụng chiêu thức tạo khan hiếm giả như thông báo “chỉ còn vài sản phẩm”, “sắp hết hàng”, “nhiều người đang xem” nhằm kích hoạt tâm lý sợ bỏ lỡ, thúc đẩy người mua ra quyết định nhanh mà không kịp kiểm chứng thông tin.

Cơ quan này cũng cảnh báo, mùa cao điểm mua sắm cuối năm thường đi kèm nguy cơ hàng hóa giảm giá sâu nhưng chất lượng “tụt dốc”. Nhiều sản phẩm khi giao đến tay người tiêu dùng không đúng như quảng cáo, từ hình ảnh, kích thước, chất liệu cho đến nhãn mác và tiêu chuẩn kỹ thuật. Đáng lo ngại hơn, một số mặt hàng không rõ nguồn gốc, thiếu thông tin xuất xứ, tiềm ẩn rủi ro về an toàn, đặc biệt đối với nhóm sản phẩm nhạy cảm như mỹ phẩm, đồ điện tử và đồ dùng cho trẻ em.

Để hạn chế rủi ro trong cao điểm mua sắm, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia khuyến nghị người tiêu dùng cần chủ động kiểm tra lịch sử giá trước khi quyết định mua hàng, ưu tiên lựa chọn các doanh nghiệp, cửa hàng và gian hàng có uy tín, hạn chế giao dịch với cá nhân bán tự do hoặc các tài khoản thiếu thông tin pháp lý. Đồng thời, người tiêu dùng cần cảnh giác trước những ưu đãi quá hấp dẫn so với mặt bằng chung của thị trường, lưu giữ đầy đủ hóa đơn, chứng từ giao dịch để làm căn cứ bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp, tránh vội vàng trước các điều kiện mua bán mập mờ về chất lượng và chứng nhận an toàn.

Trong “ma trận” giảm giá và xả kho cuối năm, sự tỉnh táo của người tiêu dùng chính là lớp phòng vệ quan trọng nhất. Bởi, phía sau hai chữ “xả kho cuối năm” tưởng chừng vô hại, đôi khi không chỉ là hàng tồn, mà còn là cả một dòng chảy hàng kém chất lượng đang âm thầm chờ cơ hội tràn vào thị trường, len lỏi vào từng bữa ăn, từng món quà biếu ngày Tết.