Châu Á - thách thức địa chính trị và kinh tế

Thương mại toàn cầu phục hồi

Một trong số ít những bất ngờ của năm 2025 chính là sự phục hồi của thương mại toàn cầu, được thúc đẩy nhờ việc tích trữ hàng hóa sớm nhằm đối phó với các mức thuế quan mới dưới thời Trump 2.0. Thế nhưng, việc Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) giảm mạnh dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2026 từ 1,8% xuống 0,5% cho thấy sự mong manh tiềm ẩn vẫn còn hiện hữu. Các quốc gia Đông Nam Á, với nền kinh tế gắn bó chặt chẽ với Mỹ và Trung Quốc, đang phải vật lộn để cân bằng quan hệ với cả hai cường quốc này.

Theo “Straits Times” (Singapore), nhiều nước vẫn đang tham gia vào các cuộc đàm phán thương mại song phương phức tạp với Washington, trong khi thặng dư thương mại dự kiến của Trung Quốc vượt quá 1.000 tỷ USD tiếp tục làm phức tạp thêm kế hoạch kinh tế khu vực. Các vấn đề an ninh và quốc phòng cũng cấp bách không kém. Việc Tổng thống Trump khăng khăng yêu cầu các đồng minh tăng chi tiêu quốc phòng đã hồi sinh ngành công nghiệp quân sự châu Âu, đồng thời làm dấy lên lo ngại ở châu Á về một cuộc chạy đua vũ trang tiềm tàng khi căng thẳng leo thang liên quan hai miền Triều Tiên và các tranh chấp khu vực. Các cường quốc trung tâm và các quốc gia nhỏ hơn buộc phải đổi mới chính sách đối ngoại, tìm cách bảo vệ chủ quyền trong bối cảnh thế giới đa cực đầy biến động.

Quỹ đạo chính sách của Mỹ dưới thời Trump 2.0 là một trong những yếu tố quyết định quan trọng. Mặc dù nền kinh tế Mỹ đã tăng trưởng, nhưng người dân Mỹ vẫn đang phải đối mặt với tốc độ tạo việc làm chậm lại và chi phí sinh hoạt tăng cao đối với các nhu yếu phẩm như nhà ở, chăm sóc sức khỏe và thực phẩm. Các cuộc gặp trực tiếp dự kiến giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có thể định hình cả quan hệ thương mại và động thái rộng hơn giữa Mỹ và Trung Quốc trong năm nay. Chính sách thuế quan dự kiến sẽ vẫn thận trọng, với việc Mỹ hoãn áp thuế đối với chất bán dẫn của Trung Quốc đến giữa năm 2027.

Bối cảnh địa chính trị và ASEAN

Đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), bối cảnh địa chính trị vẫn phức tạp. Cuộc xung đột giữa Campuchia và Thái Lan đã thử thách các nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp của khối, làm nổi bật những hạn chế trong khả năng quản lý xung đột của khối. PGS Simon Tay thuộc Viện quan hệ quốc tế Singapore nhận định rằng mặc dù ASEAN có thế mạnh về triệu tập và ngoại giao, nhưng lại thiếu thẩm quyền hoặc khả năng can thiệp trực tiếp vào các xung đột đang diễn ra.

Hợp tác kinh tế vẫn là thế mạnh của ASEAN. Khối này đã đàm phán thành công các thỏa thuận thương mại với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, New Zealand, Ấn Độ và Hong Kong (Trung Quốc), tạo ra đòn bẩy quan trọng trong bối cảnh chính sách thuế quan “Nước Mỹ trước tiên” của Chính quyền Trump. Tuy nhiên, chủ nghĩa đơn phương của Mỹ đã buộc các quốc gia thành viên phải đàm phán riêng lẻ với Washington, thường là công khai, và điều này làm suy yếu hy vọng về sức mạnh đàm phán tập thể. Cuộc giằng co giữa Mỹ và Trung Quốc tiếp tục gây áp lực lên các quốc gia Đông Nam Á, buộc một số nước phải giữ lập trường trung lập và có khả năng làm suy yếu sự gắn kết của ASEAN.

Ngoài thương mại và an ninh, Đông Nam Á ngày càng khẳng định tầm ảnh hưởng về mặt đạo đức. Indonesia và Malaysia đã đóng vai trò nổi bật trong việc ủng hộ Gaza, kết hợp ngoại giao với các hành động cụ thể, bao gồm viện trợ nhân đạo và các đề xuất gìn giữ hòa bình. Điều này phản ánh tham vọng ngày càng tăng của khu vực trong việc định hình các kết quả quốc tế thông qua uy tín đạo đức, thách thức sự thống trị lịch sử của các quốc gia Trung Đông và các cường quốc phương Tây trong các vấn đề Hồi giáo toàn cầu.

l An ninh và chống khủng bố

Năm tài chính 2026 sẽ chứng kiến mức chi tiêu quốc phòng kỷ lục của Nhật Bản, ước tính khoảng 9.000 tỷ yên (tức khoảng 57,4 tỷ USD). Việc mua sắm tên lửa siêu thanh và tầm xa, máy bay không người lái và khả năng phản công được thiết kế để răn đe các mối đe dọa từ bên ngoài. Việc Thủ tướng Sanae Takaichi và Bộ trưởng Quốc phòng Shinjiro Koizumi đặt mục tiêu đạt mức chi tiêu quốc phòng 2% GDP sớm hơn 2 năm so với kế hoạch phản ánh một bước ngoặt quyết định hướng tới khả năng răn đe chủ động.

Trong khi các nhà phê bình cảnh báo rằng việc quân sự hóa này có thể làm leo thang căng thẳng, thì các nhà hoạch định chính sách của Nhật Bản lập luận rằng một khả năng răn đe đáng tin cậy là điều cần thiết do sự không đáng tin cậy của các đồng minh an ninh truyền thống và khả năng ngày càng tăng của các đối thủ trong khu vực. Ngoài ra, dư luận đang ngày càng có nhiều đồn đoán về khả năng diễn ra hội nghị thượng đỉnh lần thứ 3 giữa ông Donald Trump và nhà lãnh đạo CHDCND Triều Tiên Kim Jong Un trong năm 2026, sau một sự thay đổi tinh tế nhưng quan trọng trong diễn ngôn quốc tế xung quanh chương trình hạt nhân của Bình Nhưỡng.

Tháng 11/2025, cả Washington và Bắc Kinh đều lặng lẽ loại bỏ những nội dung liên quan đến CHDCND Triều Tiên và phi hạt nhân hóa khỏi các văn kiện an ninh quan trọng của họ chỉ trong vòng một tuần. Diễn biến này cho thấy rằng phi hạt nhân hóa ngay lập tức không còn là điều kiện tiên quyết cho đối thoại. Thay vào đó, nó dường như báo hiệu một khoảng trống chiến lược đang được tạo ra để nối lại các cuộc đàm phán bị đình trệ từ lâu với Bình Nhưỡng. Sách Trắng mới nhất của Trung Quốc về kiểm soát vũ khí, được công bố vào cuối tháng 11/2025, đáng chú ý đã loại bỏ mục tiêu phi hạt nhân hóa Bình Nhưỡng, trong khi chính quyền Trump, trong Chiến lược an ninh quốc gia tháng 12/2025, đã hoàn toàn bỏ qua CHDCND Triều Tiên.

Seoul cũng đã điều chỉnh ngôn từ của mình. Phát biểu tại Đại hội đồng Liên hợp quốc vào tháng 9/2025, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung thừa nhận rằng phi hạt nhân hóa không phải là triển vọng ngắn hạn. Thay vào đó, ông ủng hộ một cách tiếp cận “thực dụng và theo từng giai đoạn”, ưu tiên việc Bình Nhưỡng quay trở lại bàn đàm phán.

Cho dù không chính thức công nhận CHDCND Triều Tiên là một quốc gia hạt nhân, thì những diễn biến này cũng cho thấy sự chấp nhận ngầm rằng kho vũ khí hạt nhân của Bình Nhưỡng là một thực tế chiến lược cần được quản lý cẩn thận. Kể từ khi rút khỏi hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân năm 2003, CHDCND Triều Tiên được cho là tích lũy khoảng 50 đầu đạn và thử nghiệm một số tên lửa đạn đạo liên lục địa có khả năng tấn công lục địa Mỹ. Đối với Washington, việc định hình lại cách tiếp cận của mình mang lại một con đường tiềm năng để tái thiết lập quan hệ với Bình Nhưỡng, đồng thời giảm thiểu rủi ro cho cả hai bên.

Trong lĩnh vực an ninh, bên cạnh vấn đề hạt nhân, chủ nghĩa khủng bố vẫn tiếp tục hiện diện tại khu vực, và có xu hướng chuyển từ các mạng lưới có cấu trúc sang những mối đe dọa phân tán, ngày càng dựa vào công nghệ kỹ thuật số. 1/4 thế kỷ sau các cuộc tấn công của al-Qaeda năm 2001, các phong trào cực đoan hiện hoạt động thông qua những nền tảng trò chơi trực tuyến như PUBG: Battlegrounds và Roblox, tận dụng máy chủ riêng và kênh giao tiếp trong trò chơi để cực đoan hóa giới trẻ.

Các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được các mạng lưới liên kết với tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng sử dụng để tạo ra nội dung thuyết phục, bao gồm các bài thuyết giáo, hình ảnh đã qua chỉnh sửa và tài liệu tuyển mộ, có thể lan truyền nhanh chóng và biến mất gần như ngay lập tức, dấu vết điều tra để lại tối thiểu. Các sự kiện gần đây ở Singapore, Malaysia và Indonesia cho thấy những không gian ảo này đã trở thành những mặt trận an ninh quan trọng.

Sự trỗi dậy toàn cầu của các phong trào cánh hữu, các luận điệu bài Do Thái và sự phân cực xung quanh vấn đề Gaza càng làm trầm trọng thêm mối đe dọa. Vụ xả súng hàng loạt tháng 12/2025 tại bãi biển Bondi ở Sydney (Australia), trong một vụ tấn công bài Do Thái khiến 15 người thiệt mạng, đã làm dấy lên những lo ngại mới về bạo lực đơn độc do động cơ ý thức hệ gây ra. Theo các nhà phân tích, các khuôn khổ chống khủng bố hiện hành ở Đông Nam Á -  vốn dựa nhiều vào sự cảnh giác của cộng đồng, vai trò của tôn giáo và sự can thiệp từ gia đình - đang gặp khó khăn trong việc ứng phó với những mối đe dọa nảy sinh từ hành vi kỹ thuật số, sự xa lánh xã hội và khủng hoảng bản sắc. Điều này đòi hỏi các quốc gia trong khu vực phải nhanh chóng hiện đại hóa chính sách, từ việc tích hợp pháp y kỹ thuật số và chia sẻ dữ liệu đa nền tảng, đến triển khai các biện pháp can thiệp hướng tới trẻ vị thành niên, cũng như xây dựng những cơ chế mới để xử lý đồng thời chủ nghĩa cực đoan Hồi giáo và các hình thức cực đoan hóa cánh hữu trực tuyến.

Phát triển AI và cơ sở hạ tầng

Trong khi đó, AI đang đối mặt với thời điểm quyết định của riêng mình. Sau những tiến bộ nhanh chóng vào năm 2025, câu hỏi đặt ra là liệu tốc độ phát triển có thể tiếp tục mà không gặp phải các hạn chế về kỹ thuật, tài chính, môi trường và đạo đức hay không? Các chuyên gia AI ủng hộ việc chuyển từ việc mở rộng quy mô mô hình - một cách tiếp cận tốn kém và gây hại cho môi trường - sang “chuyên môn hóa thực dụng”, tập trung vào các hệ thống nhận biết ngữ cảnh, được tối ưu hóa cục bộ và tiết kiệm tài nguyên. Về mặt thực tiễn, tiến bộ của AI trong tương lai dự kiến sẽ ưu tiên tính khả thi về chi phí, hiệu quả năng lượng và sự phù hợp với địa phương hơn là quy mô tính toán đơn thuần.

Hơn nữa, châu Á hiện còn phải đối mặt với những giới hạn về cơ sở hạ tầng và môi trường đối với sự mở rộng của AI. Sự nổi lên của bang Johor Bahru của Malaysia (giáp biên giới với Singapore) như một trung tâm dữ liệu AI khu vực đã làm dấy lên lo ngại về an ninh nguồn nước, dẫn đến việc tạm dừng cấp phép cho các trung tâm dữ liệu cấp 1 và cấp 2 mới. Cộng đồng địa phương trên khắp khu vực có thể ngày càng phản đối sự phát triển nhanh chóng của AI, lặp lại sự phản kháng tương tự đã được quan sát thấy ở Mỹ.