Lệnh ngừng bắn và nút thắt Lebanon

90 phút trước thời hạn chót do chính mình đặt ra, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần đã đạt được, kết thúc một cuộc chạy đua ngoại giao nhằm ngăn chặn lời đe dọa của chính ông vào sáng hôm đó rằng “cả một nền văn minh sẽ diệt vong đêm nay”. Thỏa thuận ngừng bắn đã được đàm phán từ tuần trước với sự trung gian của Pakistan nhằm tạo điều kiện để Mỹ và Iran tiếp tục đàm phán một thỏa thuận hòa bình toàn diện, chấm dứt chiến tranh.

Tuyên bố ngừng bắn đột ngột của ông Trump đã mang lại sự nhẹ nhõm ngay lập tức cho thị trường tài chính toàn cầu. Giá dầu mỏ ngay lập tức giảm 19%, trong khi các thị trường chứng khoán cũng đi lên một cách tích cực.

Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn tạm thời được công bố, bom đạn Israel tiếp tục dội xuống Lebanon. Loạt tấn công vào các khu dân cư đông đúc khiến hơn 200 người thiệt mạng. Thủ tướng Benjamin Netanyahu và quan chức Israel tuyên bố các cuộc tấn công là nhằm vào Hezbollah, nhưng các cuộc tấn công dường như vừa là một màn trình diễn bạo lực nhằm có lợi cho ông Netanyahu, vừa mang tính quân sự hơn là hiệu quả.

Những người khác suy đoán rằng cuộc tấn công - không báo trước và ban đầu nhắm vào hơn 100 mục tiêu trong 10 phút, bao gồm cả các khu dân cư đông đúc ở trung tâm Beirut - nhằm mục đích phá hoại thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran mà nhiều người cho là ông Netanyahu bị áp đặt nên không hài lòng. Điều rõ ràng là, trong các cuộc đàm phán ngừng bắn do Tổng thống Trump và các nhà ngoại giao của ông tiến hành, vấn đề cuộc chiến của Israel ở Lebanon chống lại lực lượng ủy nhiệm của Tehran, dù cố ý hay không, vẫn bị bỏ ngỏ như một quả bom hẹn giờ.

Các cuộc tấn công của Israel diễn ra bất chấp việc Hezbollah tuyên bố đã được “thông báo về lệnh ngừng bắn” và “cam kết tuân thủ lệnh ngừng bắn từ sáng nay”, theo các nguồn tin chính trị Lebanon. Đến ngày 9/4, Israel và Hezbollah lại giao tranh dữ dội.

Ông Netanyahu khẳng định Lebanon không nằm trong thỏa thuận ngừng bắn, và tuyên bố quân đội Israel sẽ tiếp tục tấn công các mục tiêu của Hezbollah “bất cứ khi nào cần thiết”. Thủ tướng Israel cho biết lực lượng của ông đã tiêu diệt thư ký của lãnh đạo Hezbollah Naim Qassem. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance ủng hộ ông Netanyahu, tuyên bố rằng Mỹ chưa bao giờ đồng ý đưa Lebanon vào thỏa thuận ngừng bắn.

Lời biện minh của ông Netanyahu cho cuộc tấn công khủng khiếp vào các trung tâm dân cư chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn được công bố dường như rất thiếu thuyết phục. Những lời khoe khoang của ông về việc giết chết một trợ lý của ông Qassem và việc ông khăng khăng khẳng định Israel có quyền tiếp tục tấn công ở Lebanon khiến một số người cho rằng đó là một nỗ lực phá hoại lệnh ngừng bắn mà chính ông đã phản đối.

Thay vào đó, các quan chức Israel dường như tin rằng họ có ít nhất 2 tuần để tiếp tục các hoạt động ở Lebanon trong khi các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ dự kiến sẽ tiếp tục. Điều trớ trêu là chính việc Israel tiếp tục tấn công Lebanon có thể làm đổ vỡ thỏa thuận, khi Iran hôm 9/4 cảnh báo về việc đáp trả Israel. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết các cuộc tấn công tiếp theo của Israel vào Lebanon sẽ khiến các cuộc đàm phán trở nên vô nghĩa. Ông khẳng định Iran sẽ không bỏ rơi người dân Lebanon.

Trung tâm nghiên cứu Soufan ở New York cho biết: “Ngay cả khi Lebanon chính thức không tham gia thỏa thuận, quy mô các cuộc tấn công của Israel vẫn có khả năng bị coi là leo thang. Các cuộc tấn công của Israel có thể được hiểu là nỗ lực nhằm chia rẽ Iran và các lực lượng ủy nhiệm của nước này, đồng thời cũng là phản ứng trước việc bị cho là bị gạt ra ngoài lề trong các cuộc đàm phán ngừng bắn ban đầu”.

Pakistan, quốc gia dẫn đầu các nỗ lực làm trung gian hòa giải lệnh ngừng bắn, cho biết Lebanon là một phần của thỏa thuận.

Robert Malley, cựu đặc phái viên Mỹ dẫn đầu các cuộc đàm phán trước đó giữa Mỹ và Iran, nói: “Tôi tin tưởng người trung gian hòa giải Pakistan rằng Lebanon đã được đưa vào thỏa thuận. Họ đã đưa ra một tuyên bố rằng Lebanon đã được đưa vào và chúng tôi không nghe thấy bất kỳ người Mỹ nào đính chính lại phiên bản của Pakistan trong nhiều giờ. “Có vẻ như đây là trường hợp Mỹ bội ước và cho phép Thủ tướng Israel tiếp tục ném bom thêm 24 giờ nữa trước khi họ bị ‘kiềm chế’”.

Ông Malley cho biết kịch bản tốt nhất cho các cuộc đàm phán hòa bình ở Pakistan là khu vực được khôi phục về hiện trạng trước khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bắt đầu, với eo biển Hormuz được mở cửa và các lựa chọn để hạn chế chương trình hạt nhân của Iran được đưa ra cùng với một số hình thức bồi thường tài chính cho Tehran.

Khi tương lai của thỏa thuận ngừng bắn có vẻ gặp nguy hiểm, ông Trump đã đưa ra tối hậu thư mới nhất trên mạng xã hội, thề sẽ quay trở lại các cuộc tấn công của Mỹ nếu Iran không tuân thủ "thỏa thuận thực sự". Ông nói rõ rằng Tehran phải mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz cho vận tải quốc tế và rằng nước này không nên có "vũ khí hạt nhân". Ông không đề cập đến Lebanon.

Các đồng minh của Mỹ đã nhấn mạnh rằng thỏa thuận ngừng bắn phải toàn diện. Một tuyên bố chung của Anh, các nước EU, Canada và Nhật Bản kêu gọi “tất cả các bên thực hiện lệnh ngừng bắn, bao gồm cả ở Lebanon”, nơi Israel đang tìm cách tiêu diệt phong trào Hezbollah được Iran hậu thuẫn.

Người đứng đầu chính sách đối ngoại của EU Kaja Kallas cho biết: “Hezbollah đã lôi kéo Lebanon vào cuộc chiến, nhưng quyền tự vệ của Israel không biện minh cho việc gây ra sự tàn phá lớn như vậy. Các cuộc tấn công của Israel đã giết chết hàng trăm người, khó có thể lập luận rằng những hành động tàn bạo như vậy nằm trong phạm vi tự vệ”.

Các nỗ lực ngoại giao trên toàn thế giới đã tập trung vào việc mở lại eo biển Hormuz, cửa ngõ cho một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.