Bậc thầy cải trang Tony Mendez

Sau một thời gian dài đảm nhận công việc bí mật nhất nước Mỹ, Antonio Joseph Mendez hay gọi đơn giản là Tony Mendez chuyển sang vai trò mới trong mắt công chúng Mỹ - ông là tác giả của hai cuốn sách kể về cuộc đời mình, cùng tham gia vào 22 bộ phim tài liệu trên các kênh truyền hình Travel Channel, Discovery, Canadian History Channel, AMC và PBS.

Ông còn phụ trách vị trí cố vấn kỹ thuật cho phim truyền hình về đề tài điệp viên, có mặt trong hàng chục buổi nói chuyện trước công chúng và sự kiện, thậm chí giảng dạy về khoa học gián điệp. Sau khi về hưu, Tony Mendez được mời tham gia những khóa huấn luyện của CIA và DIA (Tình báo Quốc phòng Mỹ).

Vợ ông, Joanna Mendez cũng là một chuyên gia cải trang của CIA và hai vợ chồng làm việc trên 20 năm cho Cơ quan Tình báo Mỹ. Tony Mendez nằm trong danh sách 50 nhân vật quan trọng nhất trong lịch sử nước Mỹ. Tony Mendez hiện đang sống với gia đình, làm việc tại studio và gallery trong nông trại ở hạt Maryland, Washington.

Cuốn hồi ký đầu tiên của Tony Mendez - "The Master of Disguise: My Secret Life in the CIA" ("Bậc thầy cải trang: Cuộc đời bí mật của tôi trong CIA") - do William Morrow xuất bản tháng 11/1999. Sau đó, Tony cùng với vợ là Joanna Mendez hợp tác cho ra đời cuốn thứ hai, "Spy Dust", kể về những chiến công tình báo của hai vợ chồng ở Moskva trong những năm cuối cùng của Chiến tranh  lạnh cũng như chuyện tình lãng mạn của hai người.

Cả hai cuốn sách đều được phổ biến cho những tân binh của cộng đồng tình báo Mỹ và lưu hành trong một số trường đại học của nước này.

Tony Mendez chào đời năm 1940 ở thị trấn Eureka, bang Nevada (Mỹ) và chuyển đến sống ở Colorado khi ông 14 tuổi. Tony Mendez tốt nghiệp Đại học Colorado và sau đó làm công việc thiết kế linh kiện điện tử cho Titan IIIC ICBM. Năm 1965, Mendez được CIA tuyển dụng làm việc trong bộ phận kỹ thuật TSD của cơ quan ở Washington D.C.

Trong suốt 25 năm làm điệp viên ngầm, thường là ở hải ngoại, Mendez tham gia vào những cuộc xung đột trong bóng tối tại một số chiến trường thầm lặng quan trọng nhất trong thời Chiến tranh lạnh. Mendez sử dụng khả năng cải trang thiên phú của mình để thay đổi nhân dạng cho hàng trăm điệp viên mật, giúp họ bí mật thoát khỏi những tình huống khó khăn.

Cuốn sách "The Master of Disguise" của Tony Mendez.

Tony Mendez chứng minh được tài năng cải trang của mình trong cuộc khủng hoảng con tin nổi tiếng ở Iran năm 1980. Tháng 11/1979, sau cuộc cách mạng ở Iran, lãnh đạo Ayatillah Ruhollah Khomeini lên nắm quyền, biến đất nước quân chủ thành Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Tiếp sau đó chiến binh Hồi giáo kiểm soát Tòa đại sứ Mỹ ở Tehran và bắt giữ 66 người Mỹ làm con tin. Nhưng 6 nhà ngoại giao Mỹ may mắn thoát khỏi cuộc vây bắt và ẩn nấp trong nhà của các nhà ngoại giao Canada. Mặc dù không bị bắt giam, song 6 người không có cách nào rời khỏi Iran và nhiệm vụ giải cứu con tin được giao cho CIA. 

Trong vụ giải cứu này, Mendez huấn luyện 6 con tin là nhà ngoại giao người Mỹ những kỹ năng đặc biệt để tránh né sự dò xét của lực lượng an ninh Iran.  Làm giấy tờ công dân Canada giả là phương án được chọn, nhưng Canada không cho phép người nước ngoài sử dụng hộ chiếu Canada. Cuối cùng, Nghị viện Canada phải phê chuẩn cho trường hợp ngoại lệ về vấn đề hộ chiếu cho 6 người Mỹ.

Kế hoạch tiếp theo của Mendez là dựng lên một công ty phim Canada gọi là "Studio Six Productions" có nhiệm vụ quay phim ở hải ngoại. Sau khi đội lốt diễn viên đoàn làm phim cùng với số giấy tờ giả, 6  nhà ngoại giao Mỹ được lên máy bay rời khỏi Iran ngay trước mũi của nhân viên an ninh nước này và nhất là số nhân viên phản gián Kometeh của Tehran ở sân bay. Chiến dịch giải cứu 6 nhà ngoại giao Mỹ cũng trở thành đề tài hấp dẫn cho một công ty sản xuất phim Hollywood.

Tony Mendez cũng từng được Nhà Trắng yêu cầu cải trang cho Hamilton, cố vấn của Tổng thống Jordan khi người này cần sang châu Âu mà không muốn bị ai phát hiện ra.

Trong những năm dài làm việc cho CIA, thậm chí Mendez còn sáng chế ra một số thiết bị cần thiết cho nghề điệp viên, bao gồm camera ánh sáng thấp và pin lithium thu nhỏ (tiền thân của loại pin được sử dụng rộng rãi trong những thiết bị di động ngày nay).

Mendez còn sáng tạo một hệ thống cải trang nhanh và hiệu quả mà ông gọi là "Dagger", nhưng chi tiết về hệ thống này cho đến nay vẫn còn trong bí mật, và được đánh giá là thành quả kỹ thuật vĩ đại nhất của Mendez. Hệ thống cải trang "Dagger" được bà Joanna Mendez giới thiệu cho Tổng thống George W. Bush năm 1989.

Tháng 1/1980, Tony Mendez được trao tặng Huy chương Ngôi sao Tình báo (Intelligence Star) của nước Mỹ vì chiến công của ông trong cuộc khủng hoảng con tin ở Iran. Tony Mendez là sĩ quan tình báo được chọn trong số 10.000 người làm việc nhiều năm cho CIA được trao tặng Huân chương danh dự "CIA Trailblazer Award"