Ngăn chặn thuốc lá lậu - cần biện pháp từ gốc rễ

Nhức nhối thực trạng buôn lậu thuốc lá

Theo Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, qua hơn 10 năm triển khai thực hiện Chỉ thị số 30, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, tàng trữ, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt. Từ năm 2014 đến năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ và thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá cùng hơn 388 tấn lá thuốc lá. Đây là con số rất lớn, cho thấy sự nỗ lực không ngừng nghỉ của các lực lượng như Công an, Hải quan, Quản lý thị trường, Bộ đội biên phòng.

Còn theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương, sau khi có Nghị quyết số 173/2025/QH15 ngày 30/11/2024 của Quốc hội về hoạt động chất vấn tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý 40 vụ việc; thu nộp ngân sách nhà nước gần 1 tỷ đồng; buộc tiêu hủy trên 20.000 đơn vị sản phẩm thuốc lá, trị giá hơn 1 tỷ đồng.

Kết quả 10 năm của lực lượng chống buôn lậu Bộ Công an đã bắt giữ trên 3.400 vụ, hơn 4.200 đối tượng, trong đó có 99 vụ với 169 bị can liên quan đến tội phạm mua bán vận chuyển ma túy núp bóng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tuy nhiên, những kết quả này mới chỉ phản ánh một phần của thực trạng. Trên thực tế, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, với xu hướng chuyển dịch sang các hình thức tinh vi hơn, khó kiểm soát hơn. Điều này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và trật tự an toàn xã hội.

Về phương thức và thủ đoạn hoạt động, nhiều đại biểu tham dự tọa đàm đều đánh giá, các đối tượng buôn bán thuốc lá nhập lậu ngày càng thể hiện sự chuyên nghiệp và cảnh giác cao. Trong quá trình giao dịch, chúng thường chỉ chấp nhận buôn bán khi có người quen giới thiệu, hạn chế tiếp xúc với người lạ nhằm tránh bị phát hiện. Đáng chú ý, các giao dịch thường được chia nhỏ, với số lượng dưới 1.500 bao để né tránh việc bị xử lý hình sự. Việc vận chuyển cũng không theo quy luật cố định, mà sử dụng nhiều phương tiện khác nhau như xe khách, xe tải, thậm chí kết hợp nhiều chặng trung chuyển, khiến công tác theo dõi, phát hiện gặp nhiều khó khăn.

Không dừng lại ở đó, các đối tượng còn áp dụng nhiều biện pháp ngụy trang tinh vi. Thuốc lá thường được đóng trong bao ni-lông màu đen hoặc bao xác rắn, sau đó giấu trong các vật dụng cồng kềnh, có khoang rỗng như loa thùng, thùng carton hoặc các thiết bị gia dụng. Thủ đoạn “xé lẻ” hàng hóa, phân tán thành nhiều lô nhỏ, không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro khi bị phát hiện mà còn gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong việc thu thập chứng cứ để xử lý triệt để.

Một xu hướng đáng lo ngại khác là việc lợi dụng các dịch vụ vận chuyển hiện đại. Các đối tượng buôn lậu tận dụng dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh, đặc biệt là hình thức giao hàng thu tiền hộ (COD) để trà trộn thuốc lá lậu vào các bưu kiện. Nhờ chính sách bảo mật thông tin khách hàng và quy trình giao nhận nhanh chóng, việc kiểm tra, kiểm soát trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Đây là một “kẽ hở” lớn mà các đối tượng đang khai thác triệt để.

Tăng mức xử phạt đảm bảo tính răn đe

Tại buổi tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo CAND tổ chức ngày 22/4, nhiều đại biểu đã thẳng thắn cho rằng, khung pháp lý hiện hành chưa đủ mạnh để kiểm soát khâu bán lẻ - mắt xích quyết định đầu ra của thuốc lá lậu.

Bà Phan Minh Thủy - Trưởng Phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho hay, trong khi một số nước lân cận quy định mức phạt cao gấp nhiều lần thu nhập bình quân thì mức phạt vi phạm hành chính của Việt Nam hiện nay là chưa cao, cần xem xét đến tính răn đe.

Cùng quan điểm, bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho biết thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm, đồng thời ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành sản xuất hợp pháp trong nước.

Theo bà, mức xử phạt hiện tại, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp. Do đó, cần nâng mức phạt tối thiểu lên gấp 10 lần hiện nay để đủ sức răn đe.

Còn theo Trung tá Phạm Văn Ngọc, cán bộ Phòng Phòng, chống buôn lậu, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an, sau khi Nghị quyết 173 của Quốc hội thực hiện về cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, shisha, bóng cười tại Việt Nam từ năm 2025, đến nay còn một số khó khăn, như chưa có khái niệm cụ thể liên quan đến hướng dẫn, khái niệm định nghĩa của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, dẫn đến khó khăn việc xác định hành phạm vi vi phạm trong quá trình xử lý của cơ quan chức năng.

Đối với hành vi buôn bán, vận chuyển thuốc lá điếu nhập lậu với số lượng từ 500 bao trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Do đó, nếu vận chuyển dưới 500 bao, hành vi thường bị xử phạt vi phạm hành chính. Các đối tượng khi buôn bán hàng cấm đã chia nhỏ để vận chuyển, buôn bán, điều này ảnh hưởng đến định lượng khi điều tra, xử lý. Vì vậy, đề xuất cần xem xét sửa đổi về mặt định lượng và số lượng hàng hóa vi phạm có thể giảm xuống. Bên cạnh đó, có thể kết hợp định lượng và xác định giá trị hàng hoá cần xem xét sửa đổi.

Về xử lý hành chính, Trung tá Phạm Văn Ngọc cho biết, cần tăng mức xử phạt vi phạm hành chính với hành vi buôn lậu thuốc lá. Bên cạnh đó, kết hợp xem xét về số lượng, nếu đối tượng chia nhỏ số lượng để buôn lậu, khi số lượng không đủ xử lý hình sự, nhưng đối tượng trước đó nếu đã bị xử lý hành chính thì khi tái phạm có thể xem xét xử lý hình sự.

Ngăn chặn từ gốc rễ

Bên cạnh việc đồng tình tăng mức xử phạt, nhiều ý kiến cho rằng, việc ngăn chặn thuốc lá nhập lậu cần phải được ngăn chặn từ gốc rễ, tức là từ các đầu nậu tổ chức, buôn bán vận chuyển; và cần phải có biện pháp xử phạt với chính những người sử dụng.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho hay, điều đáng lo ngại hiện nay là hàng lậu tiếp tục len lỏi vào nội địa, gây thất thu ngân sách, làm méo mó cạnh tranh và ảnh hưởng nghiêm trọng tới doanh nghiệp chân chính.

Ông Nguyễn Chí Nhân kiến nghị cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, thống nhất, rõ trách nhiệm và đủ sức răn đe. Tiếp tục mở các chuyên án tại các tuyến, địa bàn trọng điểm; triệt phá tận gốc các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia từ khu vực biên giới, không để hàng lậu tập kết, phân tán vào nội địa. Xử lý hình sự thật nghiêm minh các đối tượng cầm đầu để răn đe, đặc biệt với hành vi tái phạm cần xem xét xử lý hình sự. Đẩy mạnh đấu tranh với hoạt động mua bán thuốc lá trái phép trên không gian mạng cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để rà soát, xử lý tận gốc các tài khoản, hội nhóm và gỡ bỏ các tài khoản vi phạm.

Đặc biệt, ông kiến nghị giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại.

Theo ông Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam, nhiều vụ buôn lậu thuốc lá quy mô nhỏ không đủ yếu tố cấu thành tội phạm nên trước đây bị xử phạt hành chính, nhưng hiện nay lại thiếu căn cứ xử lý.

Điều này khiến vi phạm dễ bị bỏ lọt, làm suy giảm tính răn đe của pháp luật và tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu gia tăng. Đồng thời, gây bất lợi lớn cho doanh nghiệp hợp pháp do phải cạnh tranh không lành mạnh với thuốc lá nhập lậu giá rẻ, không chịu thuế và kiểm soát chất lượng.

Để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc thực tiễn phát sinh từ mâu thuẫn trong pháp luật, tạo điều kiện kiểm tra xử lý kịp thời, nghiêm minh các hành vi buôn lậu thuốc lá điếu và hàng giả, ông Nguyễn Đăng Sinh cho rằng, cần thực hiện nhiều giải pháp, đồng bộ từ pháp luật đến thực thi, trong đó khẩn trương ban hành văn bản hướng dẫn xác định “hàng cấm” theo Bộ luật Hình sự.

Nhìn nhận thẳng thắn vấn đề này, ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp chia sẻ quan điểm, khâu bán lẻ chỉ là khâu cuối cùng. Khi đến tay người tiêu dùng, lợi nhuận không còn lớn, mà chủ yếu lợi nhuận vẫn ở các đầu nậu đứng ra tổ chức, buôn bán nên cần phải xử phạt tương xứng. Để xử lý một cách quyết liệt hành vi buôn lậu thuốc lá, cơ quan chức năng có thể xây dựng riêng một nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này, từ đó cá thể hóa hành vi vi phạm và cá thể hóa hình phạt.

Ngoài ra, hoạt động thương mại điện tử bùng nổ mà thực tiễn đang thiếu các quy định đặc thù đối với hoạt động buôn bán qua sàn thương mại điện tử, kiểm soát được hàng buôn lậu. Ranh giới giữa xử lý hành chính và hình sự chưa rõ ràng gây khó cho các lực lượng chức năng trong quá trình xử lý. Trách nhiệm cá nhân, tổ chức có liên quan như chủ phương tiện, kho bãi nơi tập kết... chưa được quy định đầy đủ. Chế tài chủ yếu tịch thu tang vật và xử phạt tiền mà chưa truy thu lợi nhuận, lợi ích đối tượng buôn lậu thu được

Chia sẻ bên lề, ông Hải cho rằng luật đã có nhưng cần phải có tổ chức để luật đi vào cuộc sống. Đặc biệt, cần phải xử phạt nghiêm những người hút thuốc lá nơi công cộng. “Có người Việt đi sang nước ngoài, khi hút thuốc lá ở nơi công cộng chấp hành rất nghiêm chỉnh quy định của nước sở tại, nhưng khi về Việt Nam, có thể đứng hút thuốc tại cả những nơi đã cấm. Điều đó cho thấy, chưa có chế tài xử phạt nghiêm minh. Nếu xử phạt người hút thuốc lá như xử phạt người tham gia giao thông không đội mũ bảo hiểm, chắc chắn sẽ hạn chế được vi phạm”, ông Hải nhấn mạnh.