Ranh giới đỏ trong kỷ nguyên số: diễn giải pháp lý của trí tuệ nhân tạo

Khi tài liệu AI trở thành lời buộc tội

Bradley Heppner là nhà sáng lập và điều hành của Beneficient, một công ty tài chính bị Bộ Tư pháp Mỹ truy tố vào tháng 11/2025. Theo cáo trạng, Heppner bị cáo buộc đã chuyển hàng trăm triệu USD vào một công ty do mình kiểm soát, gây thiệt hại cho các nhà đầu tư. Điểm đặc biệt của vụ án không nằm ở quy mô cáo buộc mà ở hành vi của bị cáo sau khi biết mình trong tầm ngắm của cơ quan thực thi pháp luật.

Trong khoảng thời gian từ khi nhận được trát đòi hầu tòa của đại bồi thẩm đoàn cho đến trước khi bị bắt vào tháng 11/2025, Heppner đã sử dụng Claude, một công cụ AI do Anthropic phát triển, để thực hiện hàng loạt truy vấn liên quan đến cuộc điều tra để lên chiến lược bào chữa. Khi Cục Điều tra Liên bang (FBI) khám xét nhà của Heppner, họ đã thu giữ 31 tài liệu ghi lại các truy vấn và phản hồi từ Claude và dùng chính những tài liệu này để buộc tội Heppner.

Để bảo vệ Heppner, luật sư từ công ty luật Quinn Emanuel Urquhart & Sullivan đã tuyên bố các tài liệu này được bảo vệ bởi đặc quyền luật sư - thân chủ với lập luận rằng Heppner đã đưa thông tin học được từ luật sư vào các truy vấn AI, tạo ra tài liệu với mục đích thảo luận để nhận tư vấn pháp lý và sau đó đã chia sẻ nội dung này với nhóm bào chữa. Tuy nhiên, chính luật sư cũng thừa nhận họ không hề chỉ đạo thân chủ sử dụng AI, cũng như không tham gia vào quá trình tạo ra các tài liệu này.

Trong phiên phán quyết ngày 17/2/2026, Thẩm phán Jed Rakoff của Tòa án quận Nam New York đã bác bỏ mọi yêu cầu bảo vệ đặc quyền đối với 31 tài liệu AI này. “Tôi hoàn toàn không thấy bất kỳ cơ sở nào cho yêu cầu bảo mật thông tin luật sư - thân chủ”, tuyên bố này của thẩm phán Rakoff đã mở đầu cho một loạt lập luận pháp lý sẽ trở thành kim chỉ nam cho các vụ việc tương tự trong tương lai về quyền bảo mật đối với các tài liệu được đưa cho AI.

Phán quyết lịch sử

Theo phán quyết đã được đưa ra, tòa án khẳng định không tồn tại mối quan hệ luật sư - thân chủ giữa Heppner và Claude. Theo định nghĩa truyền thống, đặc quyền luật sư - thân chủ chỉ áp dụng cho các trao đổi giữa thân chủ và luật sư nhằm mục đích tìm kiếm hoặc cung cấp tư vấn pháp lý, nhưng Claude không phải là luật sư.

Đây không chỉ là sự thật hiển nhiên về mặt kỹ thuật mà còn là vấn đề pháp lý then chốt: mối quan hệ tin cậy giữa con người với một chuyên gia được cấp phép hành nghề, chịu trách nhiệm ủy thác và có thể bị kỷ luật, không thể tồn tại giữa người dùng và công cụ AI. Thậm chí, khi được yêu cầu đưa ra tư vấn pháp lý, chính Claude cũng phản hồi rằng nó “không phải luật sư” và khuyến nghị người dùng “tham khảo ý kiến của luật sư có chuyên môn”. Đây là yếu tố pháp lý quan trọng nhất được khẳng định sau vụ án.

Chính tại tòa, thẩm phán Rakoff cũng nhấn mạnh yếu tố bảo mật (điều kiện tiên quyết của đặc quyền luật sư - thân chủ) đã bị vi phạm. Chính sách bảo mật của Anthropic (mà người dùng phải đồng ý khi sử dụng Claude) nêu rõ công ty thu thập dữ liệu từ các truy vấn và phản hồi của người dùng, sử dụng dữ liệu này để huấn luyện mô hình AI và có quyền tiết lộ cho bên thứ ba, bao gồm cả cơ quan quản lý chính phủ, mà không cần trát đòi hầu tòa.

Thẩm phán Rakoff nhận định: “Bị cáo đã tiết lộ thông tin cho bên thứ ba, cụ thể là AI, với điều khoản rõ ràng rằng những gì được gửi đi không được bảo mật”. Ngay cả khi thông tin Heppner nhập vào Claude vốn được bảo vệ bởi đặc quyền, việc chia sẻ với bên thứ ba đã tự động hủy bỏ đặc quyền đó, tương tự như việc chia sẻ với bất kỳ cá nhân nào bên ngoài mối quan hệ luật sư - thân chủ.

Tòa án cũng bác bỏ lập luận rằng tài liệu AI được bảo mật. Trong các công cụ pháp lý bảo vệ thân chủ, học thuyết sản phẩm làm việc bảo vệ các tài liệu được chuẩn bị để phục vụ tranh tụng cũng bị bác bỏ với lý do luật sư không tư vấn cho Heppner nên làm như vậy. Theo các chuyên gia tư pháp, những lý do trên đã biến phán quyết của thẩm phán Rakoff trở thành “án lệ” thay đổi cả nền tư pháp Mỹ cũng như thế giới.

Lằn ranh trong kỷ nguyên số

Theo số liệu từ Hiệp hội Luật sư Mỹ (ABA), tính đến cuối năm 2025, hơn 65% công ty luật tại Mỹ đã sử dụng AI trong một số khía cạnh của hoạt động hành nghề, 43% doanh nhân thừa nhận từng sử dụng AI để tìm hiểu về các vấn đề pháp lý trước khi liên hệ luật sư. Phán quyết Heppner đã buộc giới doanh nhân và luật sư phải xem xét lại toàn bộ cách thức tương tác với AI.

Giáo sư luật Daniel Richman đến từ Đại học Columbia, thừa nhận: “Các công cụ AI công cộng không phải là không gian bảo mật, và chúng không phải là nơi để bạn tâm sự những bí mật pháp lý sâu kín nhất của mình”. Từ bây giờ, “nếu bạn đang đối mặt với một cuộc điều tra hình sự, những gì bạn gõ vào ChatGPT hay Claude có thể trở thành nhân chứng tốt nhất của bên công tố”. Đây sẽ là cú đấm vào chuyên gia tư vấn luật AI.

Luật sư của Heppner cũng đã cảnh báo rằng nếu bên công tố sử dụng 31 tài liệu AI làm bằng chứng, họ sẽ buộc phải trở thành nhân chứng để giải thích về bối cảnh, nội dung và mục đích của các tài liệu này - điều có thể dẫn đến xung đột lợi ích hay thậm chí là vi phạm pháp lý. Thẩm phán Rakoff thừa nhận đây là “một vấn đề thú vị” và cảnh báo việc luật sư biến thành nhân chứng giữa phiên tòa có thể đẩy toàn bộ quá trình tố tụng vào ngõ cụt. Điều này sẽ đẩy giới luật ra xa khỏi những tư vấn AI vốn không phải của mình.

Phán quyết cũng mở ra cuộc tranh luận về sự khác biệt giữa AI công cộng và AI doanh nghiệp trong bảo vệ đặc quyền. Chuyên gia pháp lý tại Debevoise & Plimpton nhận định: “Việc sử dụng phiên bản AI doanh nghiệp, với các cam kết bảo mật hợp đồng và không thu thập dữ liệu đầu vào, có thể tạo ra cơ sở vững chắc hơn cho việc bảo vệ đặc quyền, mặc dù chưa có gì đảm bảo tuyệt đối”. Theo khảo sát của Viện Quản trị Doanh nghiệp Toàn cầu, chỉ 23% tập đoàn trong danh sách Fortune 500 có chính sách chính thức về sử dụng AI trong các vấn đề pháp lý tính đến cuối năm 2025.

Phán quyết Heppner đã thúc đẩy làn sóng xây dựng và hoàn thiện các chính sách nội bộ, cấm nhân viên nhập thông tin nhạy cảm về pháp lý, điều tra hoặc kiện tụng vào các công cụ AI công cộng. Bà Lisa Fairfax, Giáo sư luật doanh nghiệp tại Đại học Pennsylvania, nhận xét: “Chúng tôi đang chứng kiến một cuộc cách mạng về nhận thức”, và “Các giám đốc pháp chế doanh nghiệp đang phải chạy đua để cập nhật chính sách và đào tạo nhân viên, không chỉ tại Mỹ mà trên toàn cầu”.

Bài học cho tương lai

Phán quyết của Thẩm phán Rakoff nhanh chóng thu hút sự quan tâm đặc biệt từ giới chức tư pháp và lập pháp nhiều quốc gia. Ủy ban Châu Âu, trong một tuyên bố ngày 19/2/2026, cho biết đang nghiên cứu phán quyết này để đánh giá tính tương thích với Quy định Bảo vệ Dữ liệu Chung và Đạo luật AI của EU. Bà Vera Jourová, Phó Chủ tịch Ủy ban Châu Âu phụ trách giá trị và minh bạch, thừa nhận: “Sự giao thoa giữa quyền riêng tư dữ liệu, bảo mật thông tin pháp lý và phát triển AI là một trong những thách thức pháp lý lớn nhất của thập kỷ này… để đảm bảo khung pháp lý của EU vừa bảo vệ quyền công dân vừa không kìm hãm đổi mới sáng tạo”.

Tại Anh, Bộ trưởng Tư pháp Shabana Mahmood thông báo sẽ triệu tập một hội đồng chuyên gia liên ngành để đánh giá tác động của AI đối với nguyên tắc bảo mật thông tin luật sư - thân chủ, dự kiến công bố báo cáo vào cuối năm 2026. Trong khi đó, Singapore và Australia đã bắt đầu soạn thảo hướng dẫn về sử dụng AI trong hoạt động pháp lý, lấy cảm hứng từ các nguyên tắc được thẩm phán Rakoff đưa ra. Có lẽ cũng đã đến lúc chúng ta cần một khuôn khổ pháp lý toàn cầu về AI, không chỉ để điều chỉnh công nghệ mà còn để bảo vệ các giá trị cốt lõi của công lý và quyền con người như đề xuất của Liên hợp quốc mới đây.

Vụ án Heppner khép lại nhưng những câu hỏi pháp lý mà nó đặt ra mới chỉ bắt đầu. Khi AI ngày càng thâm nhập sâu vào mọi khía cạnh của đời sống, ranh giới giữa bảo mật và công khai, giữa tư vấn chuyên nghiệp và hỗ trợ kỹ thuật, giữa quyền riêng tư và trách nhiệm giải trình sẽ tiếp tục được xác lập qua từng phán quyết, từng đạo luật và từng cuộc tranh luận tiếp theo. Bài học lớn nhất từ vụ án này có lẽ là: trong kỷ nguyên số, không có gì thực sự riêng tư trên không gian mạng trừ khi bạn chủ động bảo vệ nó, và không có công nghệ nào có thể thay thế được vai trò của con người trong việc thấu hiểu và bảo vệ các giá trị cốt lõi của công lý.