Nhộn nhịp dịch vụ đi lễ thuê giữa mùa lễ hội

Sự tiện lợi ấy đang tạo nên một thị trường tâm linh sôi động theo mùa, đồng thời đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa nhu cầu tín ngưỡng chính đáng và xu hướng thương mại hóa niềm tin trong đời sống hiện đại.

Thị trường tâm linh mùa cao điểm

Tháng Giêng, khi những dòng người nối dài trước cổng đền chùa để cầu an, cầu tài, một thị trường khác cũng lặng lẽ vận hành phía sau làn khói hương nghi ngút. Không chỉ nhộn nhịp tại các điểm lễ, không gian mạng cũng bước vào “mùa cao điểm”. Chỉ cần gõ vài từ khóa như “đi lễ hộ”, “cúng sao giải hạn trọn gói”, “dâng sớ đầu năm”, hàng loạt tài khoản và hội nhóm trên Facebook xuất hiện với lời chào mời cụ thể, kèm hình ảnh mâm lễ, cảnh khấn vái và cả video quay trực tiếp tại đền phủ để tạo độ tin cậy.

Trên Zalo, nhiều tài khoản cá nhân hoạt động như một “dịch vụ đặt lễ” thu nhỏ. Người làm dịch vụ công khai lịch đi các điểm tâm linh nổi tiếng, cập nhật số lượng đơn còn nhận trong ngày và gửi sẵn mẫu thông tin để khách điền họ tên, năm sinh, địa chỉ, nội dung cầu nguyện. Một số nơi còn lập nhóm kín để chăm sóc khách quen, thông báo giờ đẹp, ngày tốt và chương trình “ưu đãi” đầu năm.

Không dừng lại ở đó, trên Telegram và các nền tảng nhắn tin có tính ẩn danh cao, các nhóm nhận đi lễ thay cũng hình thành với hàng trăm thành viên. Tại đây, dịch vụ được quảng bá bài bản, có bảng giá phân theo từng địa điểm và mức độ nghi lễ. Mức giá được niêm yết khá rõ ràng, từ vài trăm nghìn đồng cho một lễ cơ bản đến vài triệu đồng nếu chọn gói đầy đủ tại các điểm tâm linh nổi tiếng. Có nơi còn thiết kế thành nhiều cấp độ như gói tiêu chuẩn, gói riêng tư, gói cao cấp, kèm cam kết khấn đúng họ tên từng người và quay video làm bằng chứng.

Cách thức vận hành khá thống nhất. Khách chuyển khoản trước, cung cấp thông tin cá nhân, phần còn lại do bên dịch vụ đảm nhận. Toàn bộ quá trình diễn ra nhanh gọn, không gặp mặt, không hợp đồng. Sự chuyên nghiệp trong quảng bá và mức độ phủ sóng dày đặc trên nhiều nền tảng cho thấy đây không còn là hoạt động nhỏ lẻ, mà đã trở thành một mảng dịch vụ theo mùa với quy mô ngày càng rõ nét trong đời sống hiện đại.

Để mục sở thị dịch vụ đặc biệt này, phóng viên vào vai một người bận công việc, muốn làm lễ đầu năm nhưng không thể trực tiếp đến đền chùa. Lý do được đưa ra khá đơn giản: muốn đi vài nơi cho “đủ lệ”, nhưng không có thời gian xếp hàng giữa dòng người ken đặc tháng Giêng. Chúng tôi chủ động nhắn tin cho một số tài khoản đang quảng cáo rầm rộ trên Facebook và Zalo.

Phản hồi đến gần như ngay lập tức. Chưa đầy hai phút sau tin nhắn đầu tiên, một tài khoản gửi lại bảng giá chi tiết, liệt kê từng điểm đền phủ, từng mức lễ, từng “gói” từ cơ bản đến đầy đủ. Nếu đi nhiều nơi sẽ được “ưu đãi trọn gói”. Dưới bảng giá là số tài khoản cá nhân và lời nhắn ngắn gọn: “Chị chốt sớm giúp em để giữ lịch, tháng này đông lắm”.

Quy trình được hướng dẫn rất rõ ràng. Họ tên, năm sinh, địa chỉ, nội dung cầu nguyện phải gửi đầy đủ. Có sẵn mẫu để điền. Không hỏi thêm, không trao đổi dài dòng. Chỉ khi chúng tôi tỏ ý chần chừ về mức độ bảo đảm, bên kia mới nhấn mạnh: “Bên em làm nhiều năm rồi, khách quen đông lắm. Tháng Giêng phải đi từ sáng sớm đến tối mới kịp. Em làm bằng tâm chứ không làm cho xong”.

Một tài khoản khác trên Zalo thậm chí còn chuyên nghiệp hơn. Sau khi gửi bảng giá, người này lập tức tư vấn chọn “gói hợp lý”, giải thích từng loại sớ, từng nghi thức, khẳng định: “Không phải ai cũng biết cách dâng sớ cho đúng đâu. Em đi các đền phủ lớn thường xuyên, nắm rõ nghi thức. Khách chuyển khoản là em làm ngay, quay video gửi lại đầy đủ”.

Khi được hỏi liệu có khấn chung nhiều người để tiết kiệm thời gian, câu trả lời đến rất nhanh và dứt khoát: “Em khấn riêng từng người, đọc rõ họ tên. Làm nghề này mà mất uy tín thì không ai thuê nữa”. Những lời cam kết lặp lại nhiều lần, như một cách trấn an trong một giao dịch hoàn toàn không gặp mặt, không hợp đồng, không biên nhận chính thức.

Chỉ trong khoảng mười lăm phút trao đổi, mọi thủ tục gần như hoàn tất. Người mua chuyển tiền trước, người bán nhận thông tin, xác nhận lịch đi lễ. Phần còn lại là chờ video và hình ảnh được gửi về. Một số tài khoản còn cho biết sẽ in sớ có đầy đủ họ tên, địa chỉ rồi chụp lại gửi khách như một dạng “biên nhận tâm linh”. Tất cả vận hành trơn tru như một quy trình bán hàng trực tuyến quen thuộc: tư vấn - chốt đơn - chuyển khoản - giao “sản phẩm”. Sự khác biệt chỉ nằm ở chỗ, “sản phẩm” ở đây là một nghi lễ tâm linh.

Sự phát triển của thanh toán không tiền mặt và mạng xã hội khiến dịch vụ này lan rộng với tốc độ đáng chú ý. Không mặt bằng, không đăng ký kinh doanh, không ràng buộc pháp lý cụ thể. Mọi thứ gói gọn trong vài dòng tin nhắn và một lệnh chuyển khoản. Giữa mùa lễ hội đông đúc, một thị trường song song âm thầm vận hành theo cách ấy.

Đối tượng sử dụng dịch vụ khá đa dạng. Có người bận rộn không thể xếp hàng giữa biển người tháng Giêng, có người sinh sống xa các điểm lễ nổi tiếng, cũng có kiều bào muốn gửi gắm niềm tin về quê nhà. Chị Nguyễn Thị H., cư trú tại phường Cầu Giấy, Hà Nội, cho biết năm nay chị đặt dịch vụ dâng sao giải hạn vì không thu xếp được thời gian. “Tôi vẫn muốn giữ lệ đầu năm nhưng công việc quá bận. Họ gửi video khấn rõ họ tên nên tôi cũng yên tâm phần nào”, chị nói.

Trong khi đó, anh Trần Mạnh T., Hoàng Mai, Hà Nội, lại tỏ ra băn khoăn. “Đi lễ là để mình tự khấn, tự gửi gắm tâm tư. Nếu nhờ người khác làm thay thì cảm giác không trọn vẹn. Tôi sợ việc này dần biến thành mua bán may rủi”, anh chia sẻ.

Thực tế cho thấy đây không còn là hoạt động tự phát quy mô nhỏ. Vào những ngày cao điểm, một người nhận lễ có thể thực hiện hàng chục đơn, di chuyển liên tục giữa nhiều địa điểm. Dòng tiền luân chuyển trong mùa lễ hội vì thế không hề nhỏ, dù phần lớn giao dịch diễn ra qua chuyển khoản cá nhân. Tuy nhiên, toàn bộ quá trình gần như dựa vào sự tin tưởng giữa hai bên. Không có hợp đồng, không có cơ chế bảo đảm rõ ràng. Nếu phát sinh mâu thuẫn hoặc dịch vụ không đúng như cam kết, người mua rất khó tìm được cơ sở để khiếu nại.

Sự tiện lợi và nhanh chóng khiến dịch vụ đi lễ thuê dần được chấp nhận như một lựa chọn trong đời sống hiện đại. Thế nhưng, khi nghi lễ có thể đặt mua chỉ bằng một cú click chuột, câu hỏi về giá trị thực của hành vi tín ngưỡng và ý nghĩa của sự thành tâm lại được đặt ra rõ ràng hơn bao giờ hết.

Niềm tin và ranh giới thương mại hóa

Từ góc nhìn xã hội, dịch vụ đi lễ thuê phản ánh một sự thay đổi rõ nét trong cách con người tiếp cận đời sống tâm linh. Nhịp sống hiện đại với guồng quay công việc, áp lực thời gian và khoảng cách địa lý khiến nhiều người tìm cách “ủy quyền” cả những nghi thức vốn mang tính cá nhân sâu sắc. Thay vì trực tiếp hiện diện trước ban thờ, họ chuyển giao nghi lễ cho người khác thực hiện, với niềm tin rằng chỉ cần lòng thành được gửi gắm, giá trị tinh thần vẫn còn nguyên vẹn.

Tuy nhiên, tín ngưỡng truyền thống vốn đặt trọng tâm vào sự thành tâm và trải nghiệm cá nhân. Hành vi đi lễ không chỉ là một nghi thức mang tính hình thức, mà còn là quá trình tự chiêm nghiệm, gửi gắm ước vọng và kết nối tinh thần. Khi nghi lễ trở thành một dịch vụ có thể đặt mua qua vài thao tác chuyển khoản, yếu tố nội tâm có nguy cơ bị giản lược thành một thủ tục. Câu hỏi vì thế không chỉ là có nên đi lễ thay hay không, mà là liệu một lời khấn thay có còn mang giá trị tinh thần tương đương với sự hiện diện trực tiếp của người cầu nguyện?

Nói về hiện tượng thương mại hóa hoạt động tín ngưỡng, PGS.TS Trần Lâm Biền, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, từng cho rằng tín ngưỡng bắt nguồn từ nhu cầu tinh thần tự thân của cộng đồng, nhưng trong bối cảnh kinh tế thị trường, nhiều yếu tố đã bị dịch vụ hóa. Theo ông, khi nghi lễ bị đặt trong logic mua bán, giá trị thiêng liêng rất dễ bị che lấp bởi lợi ích vật chất.

Trong khi đó, GS.TS Ngô Đức Thịnh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa, cũng nhiều lần cảnh báo về tình trạng lợi dụng không gian tâm linh để trục lợi. Ông nhấn mạnh rằng tín ngưỡng chân chính không đồng nghĩa với phô trương hình thức hay chi tiêu càng nhiều càng linh nghiệm. Khi yếu tố thương mại lấn át yếu tố văn hóa, bản chất nhân văn của tín ngưỡng có thể bị bóp méo.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Văn Tuấn (Đoàn luật sư Hà Nội) cho biết, việc thay mặt thực hiện nghi lễ không bị cấm. Pháp luật bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và tôn giáo của công dân. Tuy nhiên, nếu lợi dụng tín ngưỡng để quảng cáo sai sự thật, thổi phồng công dụng, cam kết “đổi vận”, “giải hạn tuyệt đối” hay nhận tiền mà không thực hiện, hành vi đó có thể tiệm cận ranh giới vi phạm pháp luật. Thực tế đã xuất hiện những trường hợp dựng kịch bản tâm linh nhằm tạo lòng tin giả tạo, cho thấy khoảng trống quản lý trong môi trường số.

“Dịch vụ đi lễ thuê vì vậy không đơn thuần là câu chuyện tiện lợi cá nhân. Nó phản ánh một xu hướng rộng hơn, đó là sự hình thành của một thị trường tâm linh vận hành theo cơ chế cung cầu. Khi tín ngưỡng bước vào quỹ đạo thị trường, niềm tin có nguy cơ bị quy đổi thành chi phí và gói dịch vụ”, luật sư Tuấn cho biết.

Tháng Giêng vẫn là mùa của cầu an và cầu phúc, là thời điểm con người hướng về giá trị tinh thần và truyền thống. Nhưng trong không gian khói hương ấy, sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các dịch vụ ủy quyền niềm tin đặt ra bài toán không dễ trả lời. Ranh giới giữa nhu cầu chính đáng và thương mại hóa tâm linh ở đâu, và xã hội sẽ kiểm soát xu hướng này như thế nào để gìn giữ giá trị văn hóa bền vững, đó mới là vấn đề cốt lõi.