Người phụ nữ Anh với hành trình 20 năm giải cứu gấu ở Việt Nam

Giải thưởng danh giá này là sự công nhận cho tinh thần tiên phong và lòng nhân ái mà Tiến sĩ Jill Robinson MBE dành cho động vật 3 thập kỷ qua, đặc biệt trong việc chấm dứt việc nuôi gấu lấy mật ở châu Á, trong đó có Việt Nam. Người dân Việt Nam ở nhiều địa phương luôn nhớ đến hình ảnh bà trầm tư bên những chuồng sắt han gỉ - nơi nhốt những con gấu. Đó cũng là biểu tượng cho sự bền bỉ, nỗ lực vì loài gấu ở Việt Nam.

Bước ngoặt cuộc đời

Giải thưởng trao cho TS. Jill Robinson MBE đúng vào thời điểm mang tính bước ngoặt đối với phúc lợi động vật. Sau hơn 30 năm vận động, Việt Nam đang tiệm cận tới ngưỡng trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới chấm dứt hoàn toàn việc nuôi gấu lấy mật, đánh dấu một trong những cột mốc bảo vệ động vật hoang dã quan trọng nhất trong những thập kỷ gần đây.

“Tôi rất vinh dự được nhận giải thưởng này để tưởng nhớ cuộc đời phi thường và tầm ảnh hưởng của nhà bảo tồn Jane Goodall đối với thế giới. TS. Jane là người bạn thân thiết, một cố vấn và là người đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ chúng ta cống hiến cuộc đời mình cho động vật”, TS. Jill chia sẻ tại buổi vinh danh. 

Sinh ra ở Vương quốc Anh, năm 1985, Jill Robinson đến Hong Kong và bắt đầu dành mối quan tâm cho động vật. Cô đã dành 12 năm tiếp sau đó để làm việc tại châu Á với vai trò cố vấn cho Quỹ phúc lợi động vật quốc tế. Đặt chân đến nhiều vùng đất, bà đau lòng khi thường xuyên chứng kiến cảnh tượng động vật bị ngược đãi ở nhiều nơi. Jill đã nảy ra ý tưởng “phúc lợi động vật thông qua phúc lợi con người” và thành lập “Doctor Dog” ở Hong Kong năm 1991 - chương trình đầu tiên có các chú chó tham trị liệu cho bệnh nhân tại các bệnh viện, trung tâm người khuyết tật, trường học và nhà dưỡng lão tại 10 thành phố khắp châu Á.

Năm 1993, Jill tình cờ đến một trại gấu ở phía Nam Trung Quốc. Tiến đến bên một chuồng gấu han gỉ, cũ kĩ, bỗng một bàn tay gấu xù xì vươn về phía Jill. Con gấu ngựa trong chiếc lồng nuôi gấu lấy mật nhìn cô với ánh mắt như đang như cầu cứu. Nó đã ở trong chiếc lồng tù túng đó cả một quãng đời, hằng ngày bị chọc hút lấy mật vô cùng đau đớn. Ánh mắt của gấu đã tạo nên bước ngoặt trong cuộc đời của Jill, khơi lên trong lòng cô sứ mệnh bảo vệ loài gấu ở châu Á.

Dành thời gian tìm hiểu, Jill biết được rằng loài gấu ở châu Á được nuôi nhốt trong những chiếc lồng sắt chật hẹp suốt cả cuộc đời để lấy mật sử dụng trong y học cổ truyền. Tất cả các phương pháp chiết xuất mật từ gấu sống đều gây ra đau đớn và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của gấu. Kể từ đó, Jill đã hợp tác với chính phủ các nước, cộng đồng và các đối tác để thay đổi cả chính sách và thái độ của công chúng đối với động vật, giúp giải cứu hàng trăm con gấu khỏi khu nuôi nhốt. Song song với đó, Jill bỏ rất nhiều công sức để tuyên truyền về công dụng của các loại thảo dược hoàn toàn có thể thay thế mật gấu.

Năm 1998, Jill thành lập Tổ chức động vật châu Á. Tháng 6/1998, bà có tên trong danh sách Birthday Honours (danh sách những người nhận thưởng vào sinh nhật của Nữ hoàng Anh), bà được Nữ hoàng Anh Elizabeth phong tặng danh hiệu MBE, để công nhận những cống hiến vì phúc lợi động vật ở châu Á. Tháng 7/2000, bà cùng tổ chức này đã ký một thỏa thuận mang tính đột phá với Chính phủ Trung Quốc, cam kết cứu hộ 500 cá thể gấu khỏi các trại gấu và tiến tới thúc đẩy việc thay thế mật gấu bằng thảo dược.

Năm 2011, Jill được Đại học Zurich (Thụy Sĩ) trao bằng tiến sĩ danh dự về thú y để ghi nhận những đóng góp cho phúc lợi động vật ở châu Á. Với sức ảnh hưởng ngày càng lớn, Jill đã có hàng trăm buổi thuyết trình khắp thế giới và được phỏng vấn trên nhiều kênh như CNN, GMTV, Channel 5 (Anh),...

Nặng lòng với những chú gấu tật nguyền ở Việt Nam

Năm 2006, Tổ chức Động vật châu Á do TS. Jill sáng lập bắt đầu cứu hộ gấu tại Việt Nam. Cũng từ năm này, Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam tại Vườn quốc gia Tam Đảo chính thức đi vào hoạt động. 20 năm qua, TS. Jill vẫn đồng hành cùng tập thể cán bộ, nhân viên ở Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam nỗ lực giải cứu từng con gấu và đưa chúng về chăm sóc, nuôi dưỡng. Không biết bao nhiêu lần bà cùng đoàn cứu hộ đến tận nơi gặp người dân để trao đổi, động viên họ giao nộp gấu.

Năm 2017, TS. Jill đại diện Tổ chức Động vật châu Á ký thỏa thuận hợp với Tổng cục Lâm nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhằm chấm dứt việc nuôi gấu lấy mật ở Việt Nam và cứu hộ 1.000 con gấu còn lại vẫn đang bị nhốt trong lồng. Đây là bước đi quan trọng hướng tới việc chấm dứt hoàn toàn tình trạng nuôi nhốt gấu trên cả nước, đồng thời thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong công tác bảo tồn động vật hoang dã và phát triển bền vững.

Chúng tôi đã nhiều lần đến thăm Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam, rộng khoảng 12 ha, nằm lọt trong thung lũng Chắt Dậu thuộc Vườn quốc gia Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ. Đây là một trong 2 trung tâm có chức năng cứu hộ gấu lớn và tốt nhất khu vực. Có một điều đặc biệt, trong số hơn 200 cá thể gấu được cứu hộ và nuôi dưỡng tại trung tâm, đa phần là gấu tật nguyền, không thể sống được nếu thả về môi trường tự nhiên. Những tháng ngày dài sống trong lồng sắt han gỉ, chật hẹp, bị rút mật triền miên đã khiến cơ thể chúng trở nên ốm yếu. Khi được cứu hộ về đây, nhiều con trong tình trạng suy dinh dưỡng; có con được chủ nuôi cho ăn vô tội vạ thành ra thừa cân, béo phì và bị... mắc bệnh tim mạch. Có con mù hai mắt, có con cụt chi, cơ thể chằng chịt những sẹo, những khối u và cả những bất ổn trong tâm tính. Các bác sĩ thú ý của Trung tâm cho chúng tôi biết có khoảng 60-70% gấu ở đây bị... cao huyết áp, phải “sống chung” với thuốc cả đời.

Chúng tôi đã từng chứng kiến một ca phẫu thuật cho gấu tại Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam. Trưa hôm đó, gấu cái Holly được đẩy vào phòng mổ hiện đại với đầy đủ trang thiết bị. Hôm ấy, các bác sĩ thú y kiểm tra sức khỏe tổng thể cho Holly thì phát hiện túi mật của gấu có sỏi nên tiến hành ngay ca phẫu thuật. Qua lớp cửa kính, chúng tôi thấy Holly được gây mê, đang "ngủ say” trên bàn mổ, tay trái cụt ngủn của nó giơ lên theo tư thế tự nhiên. Bàn tay ấy trước kia đã bị người ta cắt để ngâm rượu. Còn tình trạng sỏi mật hiện tại là hệ quả sau những tháng ngày Holly bị nuôi nhốt tàn nhẫn và rút mật kéo dài. Thật may mắn, Holly đã được cứu hộ về đây.

Shaun Thomson - bác sĩ thú y cao cấp của trung tâm hôm ấy mổ chính và 2 bác sĩ thú y khác phụ mổ. Quanh bàn mổ cho con gấu nặng 123 kg này là máy điện tim, máy gây mê bằng khí gas xịn xò. Ca mổ cắt túi mật chuyên nghiệp đến mức nếu chỉ nhìn qua thì ai cũng nghĩ đây là cuộc phẫu thuật... cho người. 15 giờ, ca phẫu thuật kết thúc, gấu Holly được chuyển sang phòng hậu phẫu để nghỉ ngơi.

Không một chú gấu nào bị bỏ lại phía sau

Có tận mắt chứng kiến cuộc sống của gấu ở khu bán hoang dã bình yên, mới thấy chúng quả là may mắn khi được cứu thoát từ các trang trại nuôi gấu hút mật, được sống cuộc sống lý tưởng khi hưởng sự chăm sóc hàng đầu về y tế và chế độ ăn khoa học, đủ chất.

Có lần, từ bên ngoài hàng rào điện, chúng tôi chứng kiến một con gấu ngựa liên tục lắc lư cái đầu, thân chao qua chao lại như "lên đồng" hàng tiếng đồng hồ. Nhân viên của trung tâm kể rằng, con gấu này mặt chằng chịt những sẹo do trước kia tại cơ sở nuôi gấu bị đánh và thường bị thương khi cọ vào song sắt. Dù bây giờ nó được sống trong môi trường "như mơ" nhưng những sang chấn tâm lý vẫn nặng nề, chưa thể phục hồi. Ngày nào nó cũng tách đàn, lặng lẽ đến góc vườn, đứng đúng vị trí ấy và "lên đồng" rất lâu. Khoảng đất nơi nó đứng đã trụi cỏ và rộng đúng bằng diện tích lồng sắt ngày trước nó từng bị nhốt.

Gần 20 năm qua, Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam đã hoạt động hết công suất cứu hộ. Với sự vào cuộc quyết liệt của cơ quan chức năng, hơn 20 tỉnh, thành đã chấm dứt nạn nuôi nhốt gấu như Quảng Ninh, Huế, Bến Tre, Bình Thuận, Hải Dương... Đến nay, trung tâm đã cứu hộ và chăm sóc 291 cá thể gấu ngựa và gấu chó tại Việt Nam. Đó là nỗ lực rất lớn của TS. Jill và những đồng sự xuất sắc của bà là TS. Tuấn Bendixsen, bà Heidi Quine là Giám đốc Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam qua các thời kỳ.

Hiện tại đã có thêm Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam cơ sở 2 tại Vườn quốc gia Bạch Mã (TP Huế) là cơ sở mới hiện đại, đạt tiêu chuẩn quốc tế do Tổ chức Động vật châu Á tài trợ và vận hành từ năm 2023, đảm bảo công suất cứu hộ toàn bộ cá thể gấu còn lại. Với khẩu hiệu #NoBearLeftBehind - "Không để một cá thể gấu nào bị bỏ lại phía sau", Tổ chức Động vật châu Á cam kết sẽ không dừng lại cho tới khi cá thể gấu cuối cùng được cứu hộ.

Theo số liệu mới nhất của Cục Kiểm lâm Việt Nam, hiện còn khoảng hơn 150 cá thể gấu đang mắc kẹt trong các trại nuôi nhốt trên cả nước, trong đó Hà Nội vẫn còn khoảng 70 con. Đây là thách thức không nhỏ đang đặt ra cho Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam. Vào giai đoạn cuối của các chiến dịch giải cứu gấu đang được tiến hành, TS. Jill và Tổ chức Động vật châu Á tập trung vào việc đảm bảo mọi con gấu còn lại đều được đưa đến nơi an toàn và việc nuôi gấu lấy mật ở Việt Nam sẽ chấm dứt vĩnh viễn trong thời gian tới.