Về làng đánh giặc dưới bóng rừng xà nu

Chuyện vẫn kể dưới chân núi Xi Mông

Dưới chân núi ấy, có một ngôi làng với những nhân vật có thật đã được nhà văn Nguyễn Trung Thành (Nguyên Ngọc) khắc họa đậm nét trong “Rừng xà nu”. Như già làng A Mết, như đội trưởng đội du kích T’nú, như tấm lòng theo Đảng, theo Bác đánh giặc giữ đất giữ làng, giữ quê hương. Ngôi làng Xô Man trong truyện ấy là ngôi làng Xơ Đăng có thật với cái tên Xốp Dùi, với nhân vật cụ Mết chính là cụ A Mét (tên thật là Đinh Môn), là người chỉ huy Đội Du kích T'nú đầu tiên của phong trào chống Pháp ở Bắc Tây Nguyên. Những nhân vật như Mai, T’nú, Dít… đều là những nhân vật có thật, như Mai là chính là bà Y Lay, Dít chính là ông A Dít làm du kích.

Làng Xốp Dùi (xã Xốp, huyện Đắk Glei, Kon Tum cũ, nay là xã Xốp, tỉnh Quảng Ngãi) nằm lọt thỏm trong một thung lũng dài và hẹp bên dòng Đắk Nôn đầy thông ba lá, mà tiếng địa phương vẫn gọi là Loong Xanu hay còn gọi là cây xà nu. Ông A Nhóa đã 88 tuổi, từng là một thành viên của Đội Du kích T’Nú (đội quân của cụ A Mét) kể lại những tháng ngày băng rừng gài chông bay, chông sập, làm bẫy đá, cùng dân làng chống giặc. Xốp Dùi thuở ấy chỉ gồm khoảng bốn chục nóc nhà biệt lập như một ốc đảo giữa đại ngàn. Hồi ấy, cuộc sống đồng bào Xê Đăng thiếu đói trăm bề nhưng thừa áp bức, bất công. Đói gạo, đói muối, người dân còn bị Pháp bắt làm phục dịch không công xây đồn ở Đắk Tả, xây ngục Đắk Glei. Khi Pháp kéo vào làng, bắt dân, A Mét (Đinh Môn) cùng trai làng chế cung, làm bẫy đá đánh trả. Ông còn bày cho lũ làng tự chế gươm, dao, giáo, mác; ông tự tạo riêng mình thanh gươm để đánh Tây. Từ lối đánh nhỏ lẻ, ông trở thành người chỉ huy Đội Du kích T'Nú. Dựa vào thế hiểm trở, vào làng chỉ một lối độc đạo, A Mét cho đặt bẫy, gài chông phục kích Pháp. Từ lòng yêu nước sơ khai đến lòng yêu nước giác ngộ, A Mét gia nhập cách mạng và được giao chỉ huy trung đội thuộc Trung đoàn 120, Liên khu V. Núi rừng hiểm trở che chở dân làng. Người dân Xốp Dùi tự làm vũ khí thô sơ chống quân xâm lược. Súng đạn của kẻ thù không khuất phục được ý chí kiên cường, tinh thần đoàn kết của cả làng

Ngoài việc tổ chức các đợt càn quét, thực dân Pháp còn dùng mọi thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ. Để đánh Tây, A Mét nhiều lần giả làm lính khố đỏ, có lúc ông cải trang thành người tật nguyền, có khi còn giả cả phu mỏ lấy thuốc nổ để dụ địch, đánh Tây. Bấy giờ, giặc Pháp treo thưởng hàng trăm con trâu bò cho ai bắt được ông và hứa phong hàm “thiếu tướng” cho ông nếu ra hàng. Nhưng những cám dỗ ấy không hề lay chuyển lòng A Mét và đồng bào Xốp Dùi  hướng về cách mạng.

Hết chống Pháp rồi chống Mỹ, dù được đưa tập kết ra Bắc, nhưng chỉ ít lâu sau A Mét nằng nặc xin trở lại quê hương để cùng người làng chiến đấu. Năm 1965, ông chỉ huy đánh chiếm đồn Đắk Pék, thu 50 súng, bắt 50 lính ngụy. Năm 1968, A Mét làm Chủ tịch H30 (huyện Đắk Glei cũ). Ông cùng dân làng qua 2 cuộc kháng chiến đã tham gia trên 20 trận đánh, góp phần mở đường chiến lược 14B và giữ vững vùng căn cứ cách mạng phía bắc Tây Nguyên. Người Xốp Dùi bất khuất, kiên cường với tiếng chày giã gạo thâu đêm, làm rẫy, ăn bắp, ăn mì, dành gạo nuôi bộ đội. Ngày đó, người già người trẻ, người trai người gái trong làng hăng hái tham gia gùi đạn, tải lương thực, tiếp tế cho bộ đội. Trung thành với cách mạng, người dân vừa sản xuất, vừa tham gia chiến đấu. Ký ức hào hùng trong kháng chiến là niềm tự hào của mỗi người dân ở Xốp Dùi. Làng vẫn được bao bọc bởi ngút ngàn xà nu, bởi những dốc đá cheo leo, hiên ngang như tinh thần, trái tim tin yêu Đảng, yêu cách mạng của người dân Xốp Dùi.

Bên bếp lửa củi xà nu thơm ngào ngạt, cụ A Nhóa ngồi kể chuyện. Lũ trai làng ngồi xung quanh nghe như nuốt lấy từng lời của người già. Cụ A Nhóa khoe thanh gươm đánh Tây của A Mét. Lũ trai làng đã bao lần nghe chuyện, bao lần nhìn ngắm và nâng niu thanh gươm này như báu vật, nhưng mỗi lần được nghe kể lại như mới lần đầu vậy. Lũ làng cũng luôn nhớ về những ngày kháng chiến, nơi mà thanh gươm của A Mét đã dẫn dắt dân làng vượt qua mọi khó khăn. Năm 1980, ông nghỉ hưu. Năm 2000, A Mét qua đời ở tuổi 91, để lại thanh gươm là kỷ vật duy nhất theo ông suốt cuộc đời đánh Tây đuổi Mỹ. Đến năm 2012, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng LLVT Nhân dân.

Xốp Dùi đổi mới bên dòng Đắk Nôn

Làng kháng chiến Xốp Dùi từng kiên cường bám đất, giữ làng trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ. Ở thời bình, cán bộ và nhân dân ở Xốp Dùi đoàn kết, thi đua sản xuất, dựng xây quê hương. Trong những ngôi nhà vững chãi, người dân thờ ảnh Bác Hồ ở vị trí trang trọng nhất, nguyện một lòng theo Đảng, theo Bác Hồ kính yêu.

Sau ngày đất nước thống nhất, năm 1977, người Xốp Dùi dời làng về nơi ở mới hiện nay trong thung lũng dưới chân đỉnh Ngọc Môk cách không xa làng cũ nhưng đường đi dễ dàng hơn. Làng cũ lối đi khó khăn nay chỉ còn rừng xà nu xanh thẳm, nơi từng có hầm bí mật, bếp kháng chiến, nơi thấm đẫm những chiến tích đánh giặc. Với người Xốp Dùi, đó mãi là đất thiêng. Con trai người anh hùng A Mét là già Đinh Rươl cũng nối tiếp cha mình một lòng vì người Xốp Dùi. Thấy nhiều diện tích đất ở làng bỏ hoang và lối canh tác truyền thống của lũ làng, già Đinh Rươl từng lặn lội hàng chục cây số lên huyện (cũ) xin địa phương mở các lớp tập huấn nông nghiệp cho dân làng. Rồi từ đó các hộ dân đã chuyển đổi từ trồng mì, lúa 1 vụ sang nhiều mô hình kinh tế mới như trồng lúa 2 vụ, trồng cà phê xứ lạnh, mắc ca cùng nhiều cây dược liệu, cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao và có cả sâm Ngọc Linh, đưa cơ giới vào sản xuất nông nghiệp.

Xốp Dùi hiện có 245 hộ gia đình, với hơn 800 khẩu, đa số là đồng bào dân tộc Giẻ Triêng, Xơ Đăng. Cả thôn giờ chỉ còn 7 hộ nghèo. Ở trong kháng chiến, Xốp Dùi như ngọn đuốc rực sáng giữa núi rừng, nay trở mình biến thành làng kinh tế kiểu mẫu. Người dân ở Xốp Dùi giờ đây hăng say lao động, quyết tâm xây dựng cộng đồng làng đoàn kết, phát triển. Ông A Đoan, trưởng thôn Xốp Dùi phấn khởi cho biết, người dân tích cực tham gia các lớp tập huấn, trồng cà phê, mắc ca. Năm 2025 đã trồng mới 15ha cà phê xứ lạnh, trồng nhiều sâm Ngọc Linh. Như A Khem có hơn 1.000 gốc sâm, bán một luống sâm thu về 200 triệu đồng. Mỗi năm, A Khem bán 4 - 5 lượt cây sâm giống cho người dân. Vừa bán vừa động viên, truyền đạt cho người dân cách trồng, để mỗi gia đình đều có thu nhập cao. Từ một vài hộ, đến nay hầu như hộ gia đình nào ở Xốp Dùi cũng trồng sâm Ngọc Linh, sâm dây hay dược liệu. Chính sự sẻ chia ấy khiến cây sâm trở thành “sợi dây mới” gắn kết cộng đồng, như rừng xà nu từng gắn kết họ năm xưa. Cái nghèo từng bám riết làng giờ chỉ còn trong ký ức.

Với sự đầu tư, hỗ trợ của Nhà nước, nhiều chương trình, dự án đã góp phần làm thay đổi diện mạo của vùng đất nơi đây. Xốp Dùi nay đã đổi mới hơn nhiều, đường bê tông đã được đổ rộng rãi, dẫn thẳng vào nhà văn hóa, nhà rông của làng. Bên cạnh những con đường bê tông trải dài là những ngôi nhà xây kiên cố; ruộng lúa chín vàng, những vườn cà phê xanh mướt. Ông Lê Hải Lâm, Chủ tịch UBND xã Xốp cho biết, diện tích các loại cây trồng trên địa bàn xã Xốp đạt 758 ha; trong đó, cây cà phê đạt 218 ha, cây ăn quả đạt hơn 22 ha, cây mắc ca đạt gần 50 ha, hơn 30 ha cây dược liệu. Nhờ chính sách của Đảng, Nhà nước hỗ trợ bà con trồng cà phê, cây sâm dây, sâm Ngọc Linh và đầu tư làm đường giao thông đến tận các thôn, làng nên bà con phát triển kinh tế rất thuận lợi, đời sống bây giờ khá hơn trước rất nhiều.

Diện mạo đó cho thấy cuộc sống của đồng bào Xơ Đăng hôm nay đang từng ngày đổi mới. Người dân góp công, góp sức dựng lại nhà rông truyền thống. Vào ngày Tết cổ truyền, hay các dịp lễ, người dân trong làng tập trung về nhà rông để tham gia các hoạt động văn hóa, thể hiện lòng biết ơn đối với Đảng, với Bác Hồ đã mang lại cuộc sống hòa bình, no ấm cho Xốp Dùi. Từ làng kháng chiến Xốp Dùi, nhân dân và lực lượng vũ trang xã Xốp đã góp nhiều công sức trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, trở thành “ngôi làng huyền thoại”. Xã Xốp hiện đang thực hiện Đề án Xây dựng, phục dựng di tích lịch sử Làng kháng chiến Xốp Dùi, gắn với việc bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng bền vững giai đoạn 2025 - 2030. Mục đích nhằm khắc ghi sự kiện lịch sử, văn hóa truyền thống và tinh thần đấu tranh cách mạng, sự hy sinh anh dũng của các thế hệ, cũng như đóng góp về mọi mặt của người dân ở Xốp Dùi. Để truyền thống lịch sử hào hùng của làng kháng chiến Xốp Dùi không bị mai một, những người già trong làng cũng tích cực giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.

Đứng trên Di tích ngục Đắk Glei nhìn xuống, bạt ngàn rừng thông xanh điệp trùng. Khi dừng chân bên dòng Đắk Nôn, nghe khúc dân ca Ta Reh, uống ngụm rượu cần bên bếp lửa xà nu và bước vào làng kháng chiến xưa, Xốp Dùi không chỉ có sâm Ngọc Linh hay cà phê xanh mướt. Nơi đây còn có một kho tàng văn hóa, một trường ca bất tận về lòng trung kiên của người dân địa phương trong kháng chiến. Giữa đại ngàn, ngôi làng từng nhuộm đỏ máu và lửa giờ đây đã tạo cho mình một màu xanh ấm no đủ đầy. Bên bếp lửa củi xà nu đượm cháy trong những đêm kể chuyện ngày xưa, như ngọn lửa từng soi sáng cả núi rừng Tây Nguyên. Làng Xốp Dùi đang viết tiếp câu chuyện về lòng trung kiên bất khuất và khát vọng dựng xây quê hương giàu đẹp.